Χυτρίδιο ή καρκίνος της πατάτας: συμπτώματα και μέτρα αντιμετώπισης

Το χυτρίδιο της πατάτας, γνωστό και ως καρκίνος ή μυρμηγκιά της πατάτας, είναι μία από τις σοβαρότερες ασθένειες καραντίνας της καλλιέργειας. Προκαλείται από το Synchytrium endobioticum, έναν εδαφογενή, υποχρεωτικά παρασιτικό μύκητα που προσβάλλει κυρίως τους αναπτυσσόμενους ιστούς των κονδύλων.

Η ασθένεια μπορεί να καταστήσει ολόκληρη την παραγωγή μη εμπορεύσιμη. Το μεγαλύτερο πρόβλημα, όμως, είναι η μακροχρόνια παραμονή του παθογόνου στο έδαφος και η δυνατότητα μεταφοράς του σε καθαρές περιοχές με μολυσμένους κονδύλους, χώμα, μηχανήματα ή φυτικά υπολείμματα.

Το S. endobioticum περιλαμβάνεται στον κατάλογο Α2 του EPPO και αποτελεί ενωσιακό οργανισμό καραντίνας. Στην Ευρωπαϊκή Ένωση εφαρμόζονται ειδικά μέτρα εξάλειψης και αποτροπής της εξάπλωσής του βάσει του Εκτελεστικού Κανονισμού (ΕΕ) 2022/1195.

Σημαντικό: Η υποψία προσβολής δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται ως συνηθισμένο μυκητολογικό πρόβλημα. Δεν μετακινούμε κονδύλους, χώμα, εργαλεία ή μηχανήματα από το ύποπτο αγροτεμάχιο και επικοινωνούμε άμεσα με την αρμόδια φυτοϋγειονομική υπηρεσία.

Ξενιστές και οικονομική σημασία

Η πατάτα είναι ο κύριος και μοναδικός καλλιεργούμενος ξενιστής γεωργικής σημασίας. Έχουν αναφερθεί προσβολές σε άγρια είδη του γένους Solanum, ενώ άλλα σολανώδη μπορούν να μολυνθούν πειραματικά. Στην πράξη, ο φυτοϋγειονομικός κίνδυνος αφορά πρωτίστως την παραγωγή και τη διακίνηση πατάτας (EPPO).

Σε ευπαθείς ποικιλίες και έντονα μολυσμένα χωράφια, οι απώλειες μπορεί να είναι πολύ μεγάλες και να φθάσουν μέχρι την πλήρη καταστροφή της εμπορεύσιμης παραγωγής. Οι προσβεβλημένοι κόνδυλοι παραμορφώνονται, σαπίζουν εύκολα και δεν είναι κατάλληλοι για εμπορία ή φύτευση. Παράλληλα, η επίσημη επιβεβαίωση του παθογόνου ενεργοποιεί περιορισμούς στην καλλιέργεια, στην αποθήκευση και στη μετακίνηση πατάτας, χώματος και άλλων υλικών.

Ο μύκητας προσβάλλει τα φυτά, αλλά δεν θεωρείται επικίνδυνος για την υγεία του ανθρώπου. Η σημασία του είναι φυτοϋγειονομική και οικονομική.

Συμπτώματα του χυτριδίου της πατάτας

Συμπτώματα στο υπέργειο τμήμα

Τα φυτά συνήθως δεν εμφανίζουν εμφανή συμπτώματα στο φύλλωμα. Σε σοβαρές προσβολές μπορεί να παρατηρηθεί μειωμένη ζωηρότητα ή μικροί πρασινωποί όγκοι στη βάση των στελεχών και κοντά στους υπέργειους οφθαλμούς.

Η απουσία συμπτωμάτων στο φύλλωμα δεν αποκλείει την προσβολή. Για τον λόγο αυτό, η ασθένεια εντοπίζεται συχνότερα κατά την εκρίζωση ή τη διαλογή των κονδύλων.

Συμπτώματα στους κονδύλους και στους στόλωνες

Το χαρακτηριστικό σύμπτωμα είναι η ανάπτυξη ανώμαλων, σαρκωδών υπερπλασιών με όψη κουνουπιδιού:

• Στους νεαρούς κονδύλους η πρώιμη προσβολή μπορεί να προκαλέσει τόσο μεγάλη παραμόρφωση, ώστε ο κόνδυλος να μην αναγνωρίζεται εύκολα.
• Στους μεγαλύτερους κονδύλους προσβάλλονται κυρίως οι οφθαλμοί, από τους οποίους αναπτύσσονται οι χαρακτηριστικοί όγκοι.
• Παρόμοιοι όγκοι μπορούν να εμφανιστούν στους στόλωνες και στη βάση των στελεχών.
• Οι νεαροί όγκοι είναι συνήθως λευκοί ή υπόλευκοι. Όταν εκτεθούν στο φως, μπορεί να γίνουν πρασινωποί.
• Με την πάροδο του χρόνου σκουραίνουν, γίνονται καστανοί έως σχεδόν μαύροι και τελικά σαπίζουν και αποσυντίθενται.

Σε ποικιλίες με κάποιο βαθμό ανθεκτικότητας ή σε όψιμη προσβολή, οι όγκοι μπορεί να παραμένουν μικροί και να διαφεύγουν της προσοχής κατά τη συγκομιδή. Μπορούν, ωστόσο, να συνεχίσουν να αναπτύσσονται κατά την αποθήκευση.

Διαφορική διάγνωση

Οι διογκώσεις στους κονδύλους δεν οφείλονται πάντοτε στο S. endobioticum. Παρόμοια εικόνα μπορεί να προκληθεί από:

• ζημιές ή ανώμαλη ανάπτυξη των οφθαλμών,
• προσβολές νηματωδών, όπως είδη του γένους Meloidogyne,
• φυσιολογικές παραμορφώσεις των κονδύλων,
• άλλες ασθένειες που προκαλούν υπερπλασίες ή αλλοιώσεις.

Η μακροσκοπική παρατήρηση δεν αρκεί για επίσημη διάγνωση. Η επιβεβαίωση γίνεται από αρμόδιο εργαστήριο με εξέταση των όγκων και του εδάφους, μικροσκοπικές μεθόδους, βιοδοκιμές ή άλλες εγκεκριμένες διαγνωστικές τεχνικές. Για τον προσδιορισμό του παθοτύπου απαιτείται φρέσκο υλικό από όγκους, σύμφωνα με τον ισχύοντα ευρωπαϊκό κανονισμό.

Βιολογία και κύκλος της ασθένειας

Το Synchytrium endobioticum είναι υποχρεωτικό παράσιτο και δεν σχηματίζει τυπικό μυκήλιο. Παράγει σποριάγγεια που απελευθερώνουν κινητά ζωοσπόρια, τα οποία μετακινούνται μέσα στο νερό του εδάφους και μολύνουν ευαίσθητα κύτταρα της πατάτας.

Την άνοιξη, όταν υπάρχει επαρκής εδαφική υγρασία και η θερμοκρασία ξεπεράσει περίπου τους 8°C, τα διαχειμάζοντα σποριάγγεια μπορούν να βλαστήσουν. Τα ζωοσπόρια που απελευθερώνονται φθάνουν στους αναπτυσσόμενους ιστούς, διεισδύουν στα κύτταρα και προκαλούν έντονη διόγκωση και πολλαπλασιασμό των γειτονικών κυττάρων. Έτσι σχηματίζονται οι χαρακτηριστικές υπερπλασίες με όψη κουνουπιδιού.

Όσο οι συνθήκες παραμένουν δροσερές και υγρές, παράγονται θερινά σποριάγγεια και πραγματοποιούνται επαναλαμβανόμενοι κύκλοι μόλυνσης. Προς το τέλος της καλλιεργητικής περιόδου σχηματίζονται παχύτοιχα διαχειμάζοντα σπόρια. Όταν οι όγκοι σαπίσουν, τα σπόρια απελευθερώνονται στο έδαφος.

Τα διαχειμάζοντα σπόρια είναι εξαιρετικά ανθεκτικά και μπορούν να παραμείνουν βιώσιμα στο έδαφος για τουλάχιστον 30 χρόνια (EPPO). Αυτή η μακροχρόνια επιβίωση εξηγεί γιατί η απλή αμειψισπορά δεν μπορεί να εξαλείψει το παθογόνο από ένα μολυσμένο χωράφι.

Πώς μεταδίδεται

Η φυσική μετακίνηση των ζωοσπορίων περιορίζεται κυρίως στις μικρές αποστάσεις που μπορούν να διανύσουν μέσα στο νερό του εδάφους. Η εξάπλωση σε μεγαλύτερες αποστάσεις γίνεται κυρίως με ανθρώπινες δραστηριότητες.

Οι σημαντικότερες οδοί μετάδοσης είναι:

1. Μολυσμένοι κόνδυλοι πατάτας: Ιδιαίτερα επικίνδυνοι είναι οι κόνδυλοι με μικρούς ή λανθάνοντες όγκους που χρησιμοποιούνται ως πατατόσπορος.
2. Χώμα προσκολλημένο σε προϊόντα: Μολυσμένο έδαφος μπορεί να μεταφερθεί πάνω σε κονδύλους, ριζώματα, φυτά, κιβώτια και άλλα υλικά.
3. Γεωργικά μηχανήματα και εργαλεία: Τρακτέρ, πατατοεξαγωγείς, φρέζες, άροτρα, εργαλεία και υποδήματα μπορούν να μεταφέρουν μολυσμένο χώμα.
4. Νερό απορροής, άρδευσης ή στράγγισης: Το νερό μπορεί να παρασύρει μολυσμένο χώμα και σπόρια προς γειτονικές εκτάσεις.
5. Φυτικά υπολείμματα και απόβλητα διαλογής: Οι απορριπτόμενοι κόνδυλοι, οι όγκοι και τα χώματα από αποθήκες ή συσκευαστήρια μπορούν να δημιουργήσουν νέες εστίες.
6. Ζώα και οργανικά υλικά: Χώμα μπορεί να μεταφερθεί με τα πόδια των ζώων. Η κοπριά ή το κομπόστ που περιέχουν μολυσμένους ιστούς ή χώμα δεν πρέπει να χρησιμοποιούνται χωρίς επίσημη αξιολόγηση και ασφαλή διαχείριση.

Συνθήκες που ευνοούν την προσβολή

Η ασθένεια ευνοείται από δροσερό και υγρό περιβάλλον. Η υψηλή εδαφική υγρασία διευκολύνει την απελευθέρωση και την κίνηση των ζωοσπορίων, ενώ θερμοκρασίες πάνω από περίπου 8°C επιτρέπουν τη βλάστηση των διαχειμαζόντων σπορίων.

Οι συνθήκες αυτές εμφανίζονται συχνότερα σε υγρά, βαρύτερα ή κακώς στραγγιζόμενα εδάφη και σε δροσερές ορεινές περιοχές. Ωστόσο, η απουσία ιδανικών συνθηκών δεν καθιστά ένα μολυσμένο χωράφι ασφαλές, επειδή τα διαχειμάζοντα σπόρια παραμένουν για δεκαετίες στο έδαφος.

Πρόληψη και αντιμετώπιση

Δεν υπάρχουν αποτελεσματικά φυτοπροστατευτικά προϊόντα που να εξαλείφουν το παθογόνο από τον αγρό ή να θεραπεύουν τους προσβεβλημένους κονδύλους. Η αντιμετώπιση βασίζεται στην πρόληψη, στην έγκαιρη ανίχνευση και στην εφαρμογή επίσημων φυτοϋγειονομικών μέτρων (EPPO).

Χρήση πιστοποιημένου πατατόσπορου

Χρησιμοποιούμε αποκλειστικά πιστοποιημένο πατατόσπορο γνωστής προέλευσης. Οι μη πιστοποιημένοι κόνδυλοι μπορεί να φέρουν μικρούς, δυσδιάκριτους όγκους ή μολυσμένο χώμα και να εισαγάγουν το παθογόνο σε καθαρό αγροτεμάχιο.

Αποτροπή μεταφοράς χώματος

Ο σχολαστικός καθαρισμός μηχανημάτων, εργαλείων, κιβωτίων και υποδημάτων είναι κρίσιμος μετά από εργασία σε ύποπτο ή οριοθετημένο αγρό. Το χώμα και τα φυτικά υπολείμματα πρέπει να απομακρύνονται σε σημείο και με τρόπο που δεν δημιουργεί νέα εστία.

Σε επιβεβαιωμένη προσβολή, οι ακριβείς διαδικασίες καθαρισμού, απολύμανσης, μεταφοράς και διάθεσης καθορίζονται από την αρμόδια αρχή. Δεν εφαρμόζουμε αυτοσχέδιες πρακτικές που μπορεί να διασπείρουν το μολυσμένο έδαφος ή τα σπόρια.

Διαχείριση νερού και αποβλήτων

Αποφεύγεται η χρήση νερού που μπορεί να έχει περάσει από μολυσμένο αγρό ή χώρο διαλογής. Χώματα, απόνερα πλύσης, υπολείμματα συσκευαστηρίων, απορριπτόμενοι κόνδυλοι και φυτικά υπολείμματα πρέπει να διαχειρίζονται μόνο σύμφωνα με τις οδηγίες των φυτοϋγειονομικών υπηρεσιών.

Ανθεκτικές ποικιλίες

Υπάρχουν πολλοί παθότυποι του S. endobioticum. Μία ποικιλία μπορεί να είναι ανθεκτική σε έναν παθότυπο αλλά ευπαθής σε άλλον. Επομένως, η επιλογή ποικιλίας δεν πρέπει να βασίζεται σε γενική αναφορά περί ανθεκτικότητας.

Σύμφωνα με τον Εκτελεστικό Κανονισμό (ΕΕ) 2022/1195, μία ποικιλία χαρακτηρίζεται ανθεκτική σε συγκεκριμένο παθότυπο όταν αντιδρά στη μόλυνση με τρόπο που δεν επιτρέπει την παραγωγή διαχειμαζόντων σπορίων. Η χρήση ανθεκτικής ποικιλίας σε ζώνη ασφαλείας επιτρέπεται μόνο όταν είναι επίσημα τεκμηριωμένη η ανθεκτικότητά της στους παθοτύπους που έχουν βρεθεί στην προσβεβλημένη ζώνη ή είναι γνωστό ότι υπάρχουν στο κράτος μέλος.

Αμειψισπορά

Η αμειψισπορά μπορεί να μειώσει άλλες εδαφογενείς ασθένειες, αλλά δεν αποτελεί μέθοδο εξάλειψης του χυτριδίου της πατάτας. Η πολυετής επιβίωση των διαχειμαζόντων σπορίων σημαίνει ότι ένα μολυσμένο αγροτεμάχιο παραμένει φυτοϋγειονομικά επικίνδυνο για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα.

Τι συμβαίνει όταν επιβεβαιωθεί προσβολή

Η επίσημη επιβεβαίωση οδηγεί στον χαρακτηρισμό της εγκατάστασης παραγωγής ως προσβεβλημένης και στην οριοθέτηση:

• προσβεβλημένης ζώνης, η οποία περιλαμβάνει τουλάχιστον τη μολυσμένη εγκατάσταση παραγωγής,
• ζώνης ασφαλείας, η οποία περιβάλλει την προσβεβλημένη ζώνη.

Τα φυτά πατάτας που προέρχονται από προσβεβλημένη ζώνη καταστρέφονται ή υποβάλλονται σε ασφαλή επεξεργασία υπό επίσημο έλεγχο. Στην προσβεβλημένη ζώνη απαγορεύεται η φύτευση, η καλλιέργεια και η αποθήκευση πατάτας. Περιορίζεται επίσης η παραγωγή φυτών που προορίζονται για αναφύτευση εκτός της ζώνης, καθώς και η μετακίνηση χώματος, υπολειμμάτων και μηχανημάτων που δεν έχουν καθαριστεί.

Στη ζώνη ασφαλείας μπορούν να καλλιεργούνται μόνο ποικιλίες πατάτας επίσημα ανθεκτικές στους σχετικούς παθοτύπους και όχι για παραγωγή πατατόσπορου. Όλα τα μέτρα εφαρμόζονται υπό την εποπτεία της αρμόδιας αρχής και δεν αποφασίζονται από τον παραγωγό μεμονωμένα (Κανονισμός (ΕΕ) 2022/1195).

Τι πρέπει να κάνει ο παραγωγός σε περίπτωση υποψίας

1. Σταματά αμέσως τη συγκομιδή, τη διαλογή και κάθε μετακίνηση κονδύλων ή χώματος από το ύποπτο σημείο.
2. Δεν μετακινεί γεωργικά μηχανήματα, εργαλεία, κιβώτια ή υποδήματα πριν λάβει οδηγίες καθαρισμού.
3. Δεν πετά τους ύποπτους κονδύλους σε κοπριά, κομπόστ, αρδευτικά κανάλια ή κοινόχρηστους χώρους.
4. Δεν κρατά προσβεβλημένους ή ύποπτους κονδύλους για φύτευση.
5. Φωτογραφίζει τα συμπτώματα και σημειώνει το αγροτεμάχιο, την ποικιλία, την προέλευση του πατατόσπορου και τις πρόσφατες μετακινήσεις μηχανημάτων.
6. Ενημερώνει άμεσα τη Διεύθυνση Αγροτικής Οικονομίας και Κτηνιατρικής ή την αρμόδια υπηρεσία φυτοϋγειονομικού ελέγχου.
7. Ακολουθεί αποκλειστικά τις επίσημες οδηγίες για τη δειγματοληψία, τη διάθεση της παραγωγής και τον καθαρισμό του εξοπλισμού.

Συχνές ερωτήσεις

Είναι επικίνδυνο το χυτρίδιο της πατάτας για τον άνθρωπο;

Όχι. Το S. endobioticum είναι παθογόνο των φυτών και δεν θεωρείται κίνδυνος για την ανθρώπινη υγεία. Οι προσβεβλημένοι κόνδυλοι, όμως, είναι μη εμπορεύσιμοι και πρέπει να διαχειρίζονται σύμφωνα με τις οδηγίες των αρχών, ώστε να μην εξαπλωθεί το παθογόνο.

Υπάρχει φάρμακο για την ασθένεια;

Δεν υπάρχει αποτελεσματική χημική θεραπεία που να εξαλείφει το παθογόνο από τον αγρό. Τα βασικά εργαλεία είναι ο πιστοποιημένος πατατόσπορος, η φυτοϋγειονομική υγιεινή, ο έλεγχος της μετακίνησης χώματος και υλικών, η επίσημη επιτήρηση και, όπου επιτρέπεται, η χρήση κατάλληλων ανθεκτικών ποικιλιών.

Μπορεί να ξαναφυτευτεί πατάτα σε μολυσμένο χωράφι;

Όχι χωρίς επίσημη απόφαση. Στην προσβεβλημένη ζώνη ισχύουν απαγορεύσεις και περιορισμοί βάσει της φυτοϋγειονομικής νομοθεσίας. Η ενδεχόμενη άρση ή μερική χαλάρωση των μέτρων απαιτεί πολυετή περίοδο, επίσημες δειγματοληψίες και εργαστηριακές ή βιολογικές δοκιμές.

Αρκεί η καλλιέργεια μιας «ανθεκτικής» ποικιλίας;

Όχι. Η ανθεκτικότητα είναι ειδική ως προς τον παθότυπο. Η ποικιλία πρέπει να είναι επίσημα χαρακτηρισμένη ως ανθεκτική στον παθότυπο που έχει επιβεβαιωθεί στην περιοχή και η χρήση της να επιτρέπεται από την αρμόδια αρχή.

Συμπέρασμα

Το χυτρίδιο της πατάτας είναι ασθένεια υψηλής φυτοϋγειονομικής σημασίας, όχι επειδή προσβάλλει τον άνθρωπο, αλλά επειδή μπορεί να καταστρέψει την παραγωγή και να δεσμεύσει ένα αγροτεμάχιο για δεκαετίες. Η έγκαιρη αναγνώριση των χαρακτηριστικών όγκων, η χρήση πιστοποιημένου πατατόσπορου και η αποτροπή μεταφοράς χώματος είναι τα σημαντικότερα προληπτικά μέτρα.

Σε κάθε ύποπτο περιστατικό, η ασφαλέστερη ενέργεια είναι η άμεση διακοπή των μετακινήσεων και η ενημέρωση των αρμόδιων φυτοϋγειονομικών υπηρεσιών. Η έγκαιρη αναφορά προστατεύει όχι μόνο το συγκεκριμένο χωράφι, αλλά ολόκληρη την πατατοπαραγωγική περιοχή.
 

Πηγές και σημείωση επικαιροποίησης

• Περιφέρεια Ανατολικής Μακεδονίας και Θράκης, Περιφερειακή Ενότητα Δράμας. «Χυτρίδιο της πατάτας (Synchytrium endobioticum): Μία σοβαρή ασθένεια καραντίνας», Δράμα 2013. Πρωτογενές ενημερωτικό υλικό που παρασχέθηκε για τη σύνταξη του άρθρου.
• EPPO Datasheet: Synchytrium endobioticum
• Εκτελεστικός Κανονισμός (ΕΕ) 2022/1195
• EFSA: Pest categorisation of Synchytrium endobioticum
• ΥΠΑΑΤ: Φυτοϋγειονομικός Έλεγχος